Xuân Quỳnh là cái tên gần như học sinh nào cũng gặp khi bắt đầu học thơ trữ tình hiện đại, nhưng phần lớn những gì người ta viết về một nhà thơ nữ lại dừng ở việc kể lại tiểu sử rồi khen mấy câu quen thuộc. Bài này đi theo hướng khác: không dựng lại đời tư, không liệt kê tác phẩm, không trích câu chữ, mà bàn về cách đọc một nhà thơ nữ viết về tình yêu và đời thường. Các dữ kiện tiểu sử, văn bản bài thơ và những nhận định mang tính chính thống, bạn nên tra trong bộ sách giáo khoa mình đang học và tài liệu do nhà trường hướng dẫn, vì đó mới là nguồn chuẩn để làm bài.
Xuân Quỳnh và chỗ đứng của tiếng nói nữ trong thơ Việt hiện đại
Từ đối tượng được ca ngợi thành chủ thể lên tiếng
Trong một quãng dài của thơ ca truyền thống, người phụ nữ chủ yếu xuất hiện như một hình ảnh được nhìn từ bên ngoài: được tả, được thương, được ca ngợi hoặc được than tiếc. Người nói trong bài thơ hầu như luôn là một chủ thể khác. Sang thơ Việt Nam hiện đại, điều thay đổi không nằm ở chỗ có thêm vài tác giả nữ, mà ở chỗ tiếng nói của người phụ nữ bước vào thơ với tư cách người phát ngôn. Cái tôi ấy tự kể trạng thái của mình, tự đặt câu hỏi, tự thừa nhận cả những điều không đẹp đẽ gì.
Vì sao sự dịch chuyển ấy đáng kể
Khi chủ thể đổi, toàn bộ hệ thống hình ảnh và giọng điệu cũng đổi theo. Một bài thơ viết về người phụ nữ thường hướng tới vẻ đẹp hoặc số phận; một bài thơ do người phụ nữ nói ra lại hay đi vào những chuyển động rất nhỏ bên trong: một thoáng nghi ngại, một lần muốn giữ lại điều gì đó, một niềm vui biết là mong manh. Đọc thơ của các nhà thơ nữ như Xuân Quỳnh mà chỉ dừng ở chữ “nữ tính” thì gần như bỏ qua toàn bộ phần đáng giá.
Những chủ đề thường gặp trong thơ nữ hiện đại
Tình yêu nhìn từ phía người đang yêu
Thơ tình của những cây bút nữ như Xuân Quỳnh ít khi là lời tỏ tình hay lời ca tụng người mình yêu. Nó thường là tiếng nói của một người đang ở giữa tình yêu và quan sát chính mình trong đó: vừa muốn dâng hiến trọn vẹn vừa sợ đánh mất bản thân, vừa tin vừa hoài nghi. Đây là chỗ nhiều bài phân tích đọc hụt, vì họ mặc định thơ tình thì phải lãng mạn. Thực ra phần khiến người đọc nhiều thế hệ còn nhớ lại nằm ở những lo âu rất người, những thứ không dễ nói ra ngoài đời.
Đời sống gia đình và những việc rất nhỏ
Một mảng lớn khác là đời thường: bữa cơm, căn nhà, đứa trẻ, những công việc lặp đi lặp lại không ai đặt tên. Thơ của Xuân Quỳnh và nhiều cây bút nữ cùng thời cho thấy chất liệu đời thường hoàn toàn có thể thành thơ, miễn là người viết nhìn nó bằng con mắt thật chứ không tô hồng. Khi phân tích, bạn nên hỏi những chi tiết sinh hoạt ấy đang gánh cảm xúc gì, thay vì chỉ nhận xét rằng bài thơ “giản dị, gần gũi” rồi đi tiếp.
Thiên nhiên gắn với tâm trạng và cảm thức mong manh
Thiên nhiên trong dòng thơ này hiếm khi là phong cảnh thuần túy. Sóng, gió, mùa, cỏ cây thường đóng vai tấm gương soi trạng thái bên trong, hoặc đóng vai cái vô hạn để đặt cạnh cái hữu hạn của một đời người. Từ đó sinh ra một cảm thức rất đặc trưng: hạnh phúc là có thật nhưng dễ vỡ, nên phải giữ.
| Cách đọc hời hợt | Cách đọc có phương pháp |
|---|---|
| Xem đây là thơ tình lãng mạn | Xem đây là lời tự bạch của một chủ thể đang yêu |
| Tìm ngay biện pháp tu từ | Tìm trước trạng thái của nhân vật trữ tình |
| Coi chi tiết đời thường là chuyện vặt | Coi chi tiết đời thường là nơi cảm xúc trú ngụ |
| Kết luận bằng vài tính từ khen ngợi | Kết luận bằng điều bài thơ thật sự nói ra |
Cách đọc một bài thơ trữ tình cho đúng
Bắt đầu từ nhân vật trữ tình, đừng bắt đầu từ tu từ
Thói quen phổ biến là vừa đọc xong đã đi săn ẩn dụ, so sánh, điệp ngữ. Cách làm ngược lại hiệu quả hơn nhiều: trước hết xác định nhân vật trữ tình là ai, đang ở đâu, đang trong trạng thái nào, đang nói với ai và nói để làm gì. Trả lời được chừng ấy thì các thủ pháp tự khắc hiện ra có nghĩa, vì bạn đã biết chúng phục vụ cái gì. Làm ngược lại, bạn chỉ có một bản kiểm kê kỹ thuật rời rạc.
Chỗ giọng thơ đổi thường là chỗ chuyển ý
Một bài thơ trữ tình hiếm khi giữ nguyên một giọng từ đầu đến cuối. Có chỗ nhịp chậm lại, có chỗ câu ngắn đột ngột, có chỗ chuyển từ kể sang hỏi hoặc từ hỏi sang khẳng định. Những điểm gãy ấy gần như luôn trùng với bước chuyển của mạch cảm xúc. Khi đọc, hãy đánh dấu chúng: đó là bộ khung thật của bài thơ, đáng tin hơn cách chia đoạn theo khổ mà nhiều người vẫn làm cho tiện.
Hình ảnh để tả và hình ảnh để gợi
Không phải hình ảnh nào cũng ngang nhau. Có hình ảnh làm nhiệm vụ tả, giúp người đọc hình dung khung cảnh; có hình ảnh làm nhiệm vụ gợi, mang theo một tầng nghĩa vượt ra ngoài vật được nhắc tới. Phân biệt được hai loại này là bước tiến lớn trong việc đọc thơ, vì nó ngăn bạn suy diễn quá đà ở chỗ tác giả chỉ đang tả, và ngăn bạn bỏ sót ở chỗ tác giả đang gửi gắm. Cách kiểm tra đơn giản: thử thay hình ảnh đó bằng một hình ảnh cùng loại, nếu bài thơ hầu như không suy suyển thì đó thiên về tả.
Vì sao không nên diễn xuôi bài thơ
Diễn xuôi là viết lại nội dung bài thơ thành một đoạn văn kể. Nghe thì có vẻ an toàn, nhưng nó phá đúng phần quan trọng nhất. Giá trị của thơ trữ tình nằm ở nhịp, ở khoảng lặng, ở cách sắp xếp hình ảnh và ở những gì cố tình không nói hết; diễn xuôi giữ lại thông tin và ném đi toàn bộ phần ấy. Một bài văn dựng trên bản diễn xuôi thường đúng mà nhạt, và người chấm nhận ra ngay vì nó có thể áp cho bất kỳ bài thơ nào khác. Bạn có thể tìm thêm các bài viết tổng hợp khác trên sieuthivape.
Bốn lỗi khiến bài viết về thơ tình mất điểm
Quy hết về “tình yêu chân thành và sâu sắc”
Đây là lỗi nặng nhất vì nó xóa sạch khác biệt giữa các bài thơ, dù bạn viết về Xuân Quỳnh hay về một tác giả nào khác. Bài thơ nào cũng thành tình yêu chân thành, sâu sắc, thiết tha; đọc xong không biết bài này khác bài kia ở đâu. Muốn thoát, hãy buộc mình gọi tên trạng thái cụ thể hơn: lo âu, chờ đợi, giằng co, cam chịu, hay bình thản chấp nhận. Một nhận định càng chỉ đúng với một bài thì càng có giá trị.
Liệt kê biện pháp tu từ mà bỏ quên tác dụng
Nhiều bài viết dành nửa số chữ để gọi tên các biện pháp tu từ rồi dừng lại ở đó. Gọi tên chỉ là bước đầu; phần ăn điểm là nói được thủ pháp ấy làm thay đổi cảm nhận của người đọc như thế nào trong chính câu chính đoạn đó. Nguyên tắc dễ nhớ: mỗi lần nêu một thủ pháp, bắt buộc phải có một câu bắt đầu bằng ý “nhờ đó” hoặc “khiến cho”. Không viết nổi câu ấy thì bỏ thủ pháp đó đi.
Gán tiểu sử tác giả để giải thích bài thơ
Rất nhiều học sinh viết về Xuân Quỳnh hay bất kỳ nhà thơ nào cũng mở đầu bằng vài dòng tiểu sử rồi dùng nó giải thích toàn bộ bài thơ. Đây không chỉ là lỗi thông tin khi nhớ sai, mà là lỗi phương pháp. Bài thơ có đời sống riêng của nó: nghĩa của văn bản được tạo ra bởi ngôn từ trong văn bản, không phải bởi những gì xảy ra ngoài đời tác giả. Lấy tiểu sử làm nguyên nhân tức là bạn đã kết luận trước rồi mới quay lại nhặt dẫn chứng, và bài viết mất hẳn tính phân tích.
Chép văn mẫu nên không bám đề
Văn mẫu nguy hiểm ở chỗ nó trả lời một câu hỏi khác câu hỏi của đề. Đề yêu cầu phân tích một khổ, bài chép lại phân tích cả bài; đề hỏi về hình tượng, bài chép lại nói về chủ đề chung. Người chấm không cần đối chiếu nguồn cũng thấy được sự lệch pha ấy. Cách chắc chắn nhất là gạch chân yêu cầu của đề, viết ra một câu trả lời của riêng mình, rồi mới dựng bài quanh câu đó.
Lập dàn ý và tự kiểm tra mức độ hiểu
Một dàn ý dùng được cho phần lớn bài thơ trữ tình
Mở bài nêu bài thơ nói về trạng thái gì và luận điểm của bạn về nó. Thân bài đi theo mạch cảm xúc chứ không theo thứ tự câu chữ: mỗi ý lớn ứng với một chặng của mạch ấy, trong mỗi ý có dẫn chứng và có phân tích tác dụng. Kết bài nói điều bài thơ để lại, tránh lặp lại mở bài bằng từ ngữ khác. Dàn ý phân tích tốt là dàn ý mà nhìn vào đã thấy được lập luận, không chỉ thấy các mục.
Vài câu hỏi tự kiểm tra trước khi viết
Tự hỏi: bài thơ này nói về ai đang ở trong tình huống nào; chỗ nào giọng thơ đổi và vì sao; hình ảnh nào không thể thay thế được; nếu phải tóm bài thơ bằng một câu không dùng từ khen ngợi thì câu đó là gì; và điều gì trong bài vẫn còn làm mình thấy khó chịu hoặc chưa thông. Câu cuối quan trọng nhất, vì chỗ vướng thường là chỗ bài thơ sâu nhất. Trả lời trôi chảy cả năm câu nghĩa là bạn đã đủ vốn để viết.
Một số nội dung liên quan bạn có thể xem thêm: Quán cà phê mua mang về gần đây, bài viết về Bali.
Văn bản trong sách giáo khoa là thứ không thể thay thế
Không có bài phân tích nào thay được việc tự đọc văn bản gốc, chậm rãi, vài lượt, tốt nhất là đọc thành tiếng để nghe nhịp. Hiện nay nhiều bộ sách giáo khoa cùng lưu hành, cách chọn bài và phần chú thích có thể khác nhau, nên bạn cần bám đúng bộ sách lớp mình đang học và hướng dẫn của giáo viên thay vì tin một bản chép lại trên mạng. Bài viết này là một cách tiếp cận để bạn tự đọc, tự nghĩ và tự viết, hoàn toàn không phải bài mẫu để chép.
Kết luận
Đọc Xuân Quỳnh hay bất kỳ nhà thơ nữ hiện đại nào cho tử tế nghĩa là chịu bỏ lại mấy chữ quen thuộc về sự dịu dàng và lãng mạn, để nghe cho ra phần thành thật phía dưới: nỗi bất an, khát vọng được yêu mà vẫn còn là mình, ý thức rằng hạnh phúc thì mong manh. Phần còn lại phụ thuộc vào việc bạn có thật sự ngồi xuống đọc văn bản gốc hay không.
