Yêu Một Kẻ Ngốc là cái tên gợi ngay một kiểu nhân vật rất quen của phim tình cảm: người thật thà tới mức bị coi là khờ, và người chấp nhận yêu họ. Bài viết này không kể nội dung, không bàn tới bất kỳ dữ kiện cụ thể nào của tác phẩm mang tên đó; nếu bạn cần thông tin chính xác về một bộ phim thì nên tra ở kênh phát hành chính thức của chính phim ấy. Thứ bài này đi sâu là mô-típ đứng sau cái tên, một mô-típ sống rất dai trong điện ảnh, và sống được không phải vì khán giả thích thương hại ai.
Yêu Một Kẻ Ngốc và mô-típ người ngây thơ trong phim tình cảm
Chữ “ngốc” trong nhan đề nên hiểu thế nào
Trong tiếng Việt, “kẻ ngốc” đặt trong một nhan đề tình cảm gần như luôn là cách nói thân mật, trìu mến, chỉ sự ngây thơ và cả tin, chứ không phải một nhận định về năng lực nhận thức. Nó cùng họ với cách người ta gọi nhau là “đồ khờ” khi thấy ai đó thiệt thòi vì quá tử tế. Phân biệt điều này ngay từ đầu là cần thiết, bởi điện ảnh cũng có những nhân vật mang khiếm khuyết thật sự, và đó là một địa hạt khác, đòi hỏi sự tôn trọng và cách kể riêng. Ở đây ta nói về một mô-típ dựng phim, không mô tả con người ngoài đời.
Mô-típ này nằm ở đâu trong lịch sử kể chuyện
Kiểu nhân vật thật thà đến vụng về không do điện ảnh phát minh ra. Cổ tích, chèo, tuồng và truyện dân gian đều có anh chàng khờ được trời thương, cô gái ngây ngô bị người đời lừa rồi cuối cùng vẫn hơn kẻ khôn. Điện ảnh chỉ tiếp nhận rồi làm nó phức tạp hơn: nhân vật không còn được phép thắng chỉ nhờ may mắn, mà phải trả giá thật. Những tựa phim kiểu như Yêu Một Kẻ Ngốc nằm đúng trên mạch đó, và điều thú vị là mạch này không hề cũ đi, vì thứ nó nói tới vốn không phải sự khờ.
Những dạng nhân vật ngây thơ thường gặp trên màn ảnh
Người tin mọi lời được nói ra
Dạng phổ biến nhất là nhân vật mặc định rằng ai nói gì thì đó là thật. Họ không có bộ lọc hoài nghi mà phần lớn người trưởng thành đã lắp sẵn sau vài lần bị lừa. Trên phim, dạng này tạo ra rất nhiều tình huống có sức nặng, vì mỗi lời hứa suông của người khác đều biến thành một cái bẫy đang đếm ngược. Người xem nghe câu hứa ấy và lập tức hiểu nó rỗng, còn nhân vật thì cất nó đi như cất một món quà.
Người không biết giữ phần lợi cho mình
Dạng thứ hai không hẳn cả tin, mà là không có phản xạ mặc cả. Họ nhường phần hơn theo bản năng, nhận việc khó mà không tính công, xin lỗi trước cả khi biết mình có lỗi hay không. Sự thật thà ở đây không nằm trong lời nói mà nằm trong cách phân chia thiệt hơn, nên nó khó nhận ra và cũng khó khai thác. Một kịch bản tốt sẽ cho thấy nhân vật biết rõ mình đang thiệt và vẫn chọn như vậy, thay vì vẽ họ như người không hiểu chuyện gì đang xảy ra.
Người thấy điều tốt ở nơi người khác thấy rủi ro
Dạng thứ ba giàu chất điện ảnh nhất. Nhân vật nhìn một kẻ ai cũng tránh và thấy ở đó một người đang mệt; nhìn một hoàn cảnh ai cũng bảo là cạm bẫy và thấy một cơ hội để giúp. Ở dạng này, sự ngây thơ gần với một lựa chọn sống hơn là một khiếm khuyết, và đó là lý do các phim đáng nhớ trong dòng Yêu Một Kẻ Ngốc thường xây nhân vật theo hướng này. Họ không ngây thơ vì thiếu hiểu biết, họ ngây thơ vì không chịu đổi cách nhìn người.
Vì sao nhân vật ngây thơ lại là trục đạo đức của bộ phim
Họ làm lộ ra sự tính toán của những người xung quanh
Đây là công năng thật sự của mô-típ, và cũng là điều ít được nói tới nhất. Một nhân vật không tính toán đặt giữa một nhóm người bình thường sẽ hoạt động như thuốc thử: ai nhân cơ hội, ai lợi dụng chút ít rồi day dứt, ai im lặng đứng nhìn. Bộ phim không cần một nhân vật phản diện rõ mặt nữa, bởi chính những phản ứng rất đời thường kia đã đủ làm nên xung đột. Trục đạo đức của phim vì thế không nằm ở người thông minh nhất mà nằm ở người khiến người khác phải tự soi lại.
Không sắc sảo nhất nhưng là người duy nhất không đổi
Trong một câu chuyện mà ai cũng thay đổi theo lợi ích, người không thay đổi trở thành cái mốc để đo tất cả phần còn lại. Khán giả bám vào nhân vật đó không vì họ đúng, mà vì họ ổn định. Điều này giải thích vì sao mô-típ nhân vật ngây thơ vẫn được dùng nhiều dù ai cũng đoán trước kết cục: giá trị của nhân vật nằm ở chức năng cấu trúc, không nằm ở yếu tố bất ngờ. Bỏ họ đi thì bộ phim mất luôn hệ quy chiếu.
Cơ chế cảm xúc: khán giả biết trước nhưng không làm gì được
Khoảng cách thông tin là thứ tạo ra sức nặng
Điểm cốt lõi của dòng phim này nằm ở chỗ khán giả luôn biết nhiều hơn nhân vật. Ta thấy rõ ai đang nói dối, thấy cái bẫy được giăng từ trước, trong khi nhân vật vẫn bước tới với vẻ mặt tin tưởng. Khoảng cách thông tin ấy là một kỹ thuật cổ điển của kịch, và khi đặt vào một nhân vật ngây thơ thì nó chuyển từ hồi hộp sang một cảm giác khác hẳn: không phải “chuyện gì sẽ xảy ra”, mà “mình sắp phải ngồi xem chuyện đó xảy ra”.
Sự bất lực khi ngồi xem mới là cảm xúc thật
Nhiều người nghĩ họ khóc vì thương nhân vật. Thực ra phần lớn cảm xúc đến từ trạng thái bị kẹt của chính người xem: biết trước, muốn ngăn, và không có cách nào ngăn được. Phim đặt khán giả vào đúng vị trí của một người đứng ngoài nhìn ai đó mình quý bước vào chỗ mình đã đi qua. Cái tên Yêu Một Kẻ Ngốc gợi ra đúng trạng thái đó, và đây cũng là lý do thể loại này gây ám ảnh lâu hơn nhiều dòng phim nặng tình tiết hơn nó. Những chủ đề đời sống, giải trí tương tự cũng được Siêu Thị Vape cập nhật thường xuyên.
Khi cơ chế này bị lạm dụng
Vấn đề là cơ chế trên rất dễ dùng, nên cũng rất dễ bị dùng quá tay. Một số kịch bản cứ lặp đi lặp lại cùng một vòng: nhân vật bị lừa, khán giả xót, nhân vật tha thứ, rồi lại bị lừa. Khi vòng lặp không đem lại nhận thức mới nào cho nhân vật, cảm xúc chuyển từ day dứt sang bực bội, và người xem bắt đầu thấy mình bị thao túng. Ranh giới giữa một bộ phim làm mình đau và một bộ phim ép mình đau nằm đúng ở chỗ này.
Vai người yêu một người ngây thơ và ranh giới của kịch bản
Song song với bài này, bạn có thể đọc thêm thông tin về Ai Đã Đặt Tên Cho Dòng Sông và chủ đề Mùa Hè Của Hương Bạc Hà.
Vì sao vai này khó diễn hơn vai chính
Vai người yêu trong phim chính kịch lãng mạn thuộc dòng này gần như luôn là vai khó nhất, dù ít đất diễn hơn. Diễn viên phải cùng lúc làm hai việc ngược nhau: che chắn cho bạn đời mà không được biến quan hệ thành quan hệ giữa người chăm và người được chăm. Chỉ cần một ánh mắt nhân nhượng quá mức, nhân vật kia lập tức bị hạ xuống thành gánh nặng, và toàn bộ câu chuyện tình đổ theo. Diễn đúng là diễn ra được sự ngưỡng mộ nằm dưới lớp lo lắng.
Chỗ nhiều phim hỏng, nói thẳng
Nhiều phim hỏng vì lấy sự ngây thơ ra làm chất liệu gây cười hoặc gây khóc, thay vì làm chất liệu của một con người. Dấu hiệu rất dễ nhận: nhân vật chỉ xuất hiện khi cần một tràng cười hay một cú siết tim, còn giữa hai lúc đó thì biến mất khỏi câu chuyện. Đó là lúc họ thôi làm nhân vật và trở thành công cụ. Một tác phẩm trong mạch Yêu Một Kẻ Ngốc chỉ đứng được khi người ngây thơ có đời sống riêng ngoài chức năng làm khán giả xúc động.
| Khía cạnh | Dấu hiệu làm tử tế | Dấu hiệu làm ẩu |
|---|---|---|
| Mong muốn nhân vật | Có mục tiêu riêng, không liên quan tới ai | Chỉ tồn tại để phản chiếu người khác |
| Quyền lựa chọn | Tự quyết, kể cả quyết định sai | Luôn được người khác quyết hộ |
| Cách gây cười | Cười cùng nhân vật | Cười vào nhân vật |
| Quan hệ tình cảm | Hai bên cùng cho và cùng nhận | Một bên ban ơn, một bên chịu ơn |
| Kết truyện | Nhân vật thay đổi nhận thức | Nhân vật giữ nguyên để tiện lấy nước mắt |
Khán giả Việt, dòng phim này và chuyện xem ở đâu
Vì sao người Việt dễ xúc động với mạch phim này
Câu chuyện về người tử tế bị thiệt vốn ăn sâu trong nếp cảm của người Việt, từ truyện kể dân gian cho tới cách ông bà dặn con cháu rằng ở hiền gặp lành. Thêm vào đó là một thực tế gần gũi: gần như ai cũng có trong nhà hoặc trong họ một người hiền lành hay bị lợi dụng, nên phim không cần thuyết phục ai về tính có thật của nhân vật. Những bộ phim kiểu Yêu Một Kẻ Ngốc chạm vào một nỗi áy náy sẵn có, đó là cảm giác mình đã từng đứng nhìn mà không làm gì.
Nguyên tắc chọn nơi xem
Về chuyện xem ở đâu, nguyên tắc duy nhất đáng theo là chọn nền tảng có bản quyền hợp pháp. Quyền phát hành của một bộ phim thay đổi theo khu vực và theo thời gian, nên không có câu trả lời đúng mãi, và cách chắc chắn nhất là tự kiểm tra tại thời điểm bạn muốn xem. Xem bản có bản quyền cũng là cách giữ đúng chất lượng hình ảnh, phụ đề và âm thanh, những thứ ảnh hưởng trực tiếp tới việc cảm nhận diễn xuất trong một dòng phim vốn sống bằng chi tiết nhỏ.
Kết luận
Sức bền của mô-típ đứng sau cái tên Yêu Một Kẻ Ngốc không đến từ việc khán giả thích thương xót người khờ. Nó đến từ chức năng khó thay thế của kiểu nhân vật này: đặt một người không tính toán vào giữa những người có tính toán, và để cho chính phản ứng của số đông kia làm nên câu chuyện. Người thật thà trên màn ảnh không phải để ta thương, mà để ta nhìn lại mình đã cư xử ra sao với những người như vậy ngoài đời. Khi xem một phim thuộc dòng này, thước đo đáng tin nhất vẫn là câu hỏi nhân vật ngây thơ ấy có được quyền mong muốn và quyền lựa chọn hay không; nếu có, bộ phim đang tôn trọng họ, và tôn trọng cả người ngồi xem.
